De haat/liefdeverhouding van wetenschap en religie

by Déjà Vu

door Pablo Kamsteeg In de weekendbijlage Vonk van de Volkskrant (26/10) staat een interview met de Tunesische natuurkundige Faouzia Charfi van de Universiteit van Tunis. Zij betoogt dat wetenschap en religie ver van elkaar verwijderd moeten blijven: “wetenschap, dat is ‘twijfel, vragen stellen, het onderzoeken van hypothesen, teleurstelling soms, altijd zekerheden ter discussie stellen’. In de wetenschap, zegt ze, ‘bestaat nooit een definitieve waarheid.’”

Het boek dat Charfi schreef, La Science Voilée, richt zich vooral op de Islam. Maar hoewel landen met een rijke wetenschappelijke traditie bijna altijd westers-christelijk van uitgangspunt zijn, botsen christendom en wetenschap natuurlijk ook. In evangelische kringen in de VS wordt de evolutietheorie zwaar ter discussie gesteld, en de intelligent design­-beweging haalt zich de woede van de wetenschap op de hals door de hand van god te zien in de natuur en technologische ontwikkeling.

Historisch gezien is dit standpunt begrijpelijk. Bij de relatie tussen wetenschap en religie denken mensen over het algemeen gauw aan Galileo of Darwin, die een conflict belichamen. De nuance dat in beide gevallen de kerk en de wetenschap beslist niet loodrecht tegenover elkaar stonden wordt dan al gauw vergeten.

Is het echter zo eenvoudig? Zijn er niet ook perioden geweest in de geschiedenis waar wetenschap en religie elkaar stimuleerden of veranderden? Kan een gelovige niet ook uitstekend de wetenschap bedrijven, zonder dat die twee roepingen conflicteren? Ziet een gelovige altijd een absolute waarheid? Newton was naast wetenschapper bijvoorbeeld ook vroom christen.

In de historiografie zijn grofweg drie interpretaties van deze relatie aan te wijzen:

1. Wetenschap en religie zijn parallelle disciplines, in principe onafhankelijk, zonder overlap of noodzaak tot uitwisseling.

2. Tussen wetenschap en religie bestaat overlap, wederzijdse uitwisseling en stimulans.

3. Wetenschap en religie overlappen maar zijn tegengesteld en botsen daarom: de conflict-these.

Bij de laatste moet wel de kanttekening gemaakt worden dat de meeste aanhangers van de conflict-these vooral een conflict tussen wetenschap en religieus fundamentalisme zien. Zoals Charfi, die zich tegen islamisme keert.

De grondlegger van de wetenschapssociologie, Robert K. Merton (1910-2003),zag dat anders. In het werk Science, Technology and Society uit 1938 verbindt Merton Puritanisme met de opkomst van de moderne wetenschap in het Engeland van de 17e eeuw. Merton werd daarbij duidelijk geïnspireerd door de welbekende these van Max Weber, die een link legde tussen de protestantse werkethiek en de opkomst van kapitalisme.

Wat betoogt Merton precies in dat boek? Zijn aanpak is bij uitstek historisch-sociologisch: hij interpreteert een complex historisch proces als een exponent  van de bredere  maatschappelijke context van die periode. Dat proces is hier de opkomst van moderne wetenschap, de bredere context is de het Puritanisme als het dominante culturele waardesysteem van 17e eeuws Engeland en Duitsland.

Het Puritanisme beoogt het herscheppen van de wereld door sociale zorg, educatie en industrie. Puriteinen geloven in empirisme, realisme, nut en zijn anti-traditioneel. Omdat deze waarden haar weerklank vonden in de wetenschap, legitimeerde Puriteins sentiment wetenschap als roeping. Het bijkomend ascetisme (opnieuw vergelijkbaar met Weber) stimuleerde Engelse aristocraten vervolgens om ook zelf aan wetenschap te gaan doen. Aldus Merton.

Zijn these werd met de nodige kritiek ontvangen: Merton brak immers met het toen heersende standpunt dat wetenschap en religie conflicteren. Ook inhoudelijk is er wel wat tegen zijn theorie in te brengen. Ten eerste: een relatie tussen maatschappelijke context en een ontwikkeling suggereren is één ding, die ook bewijzen een ander. Ook is er kritiek op hoe Merton alle 17e-eeuwse Protestanten als Puriteins betitelt. En hoe passen katholieke wetenschappers in dit plaatje?

Merton beweert dat er zonder religie geen moderne wetenschap zou zijn geweest. Maar hij voegt daar aan toe dat naar mate de wetenschap zich ontwikkelde, zij zich verder van religie verwijderde en zich er ook tegen ging afzetten. Daarom is de Merton-thesis niet direct in tegenspraak met de inhoud van La Science Voiléé. De twee boeken leren ons historisch perspectief in het oog te houden: wat ooit was, is nu niet per se zo. En andersom.

Pablo Kamsteeg

 

De link naar het interview: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/11304/Vonk/article/detail/3533880/2013/10/26/Religie-en-wetenschap-moeten-ver-uit-elkaars-buurt-blijven.dhtml

Ben jij het niet eens met Pablo? Start een debat! Stuur jouw reactie naar dejavuhsvl@gmail.com en wellicht verschijnt jouw stuk dan wel op onze blog!

You may also like

Leave a Comment