De misvormde Michelangelo

by Déjà Vu

Aleijadinho_01

Willem Groeneweg

Dat het zeer moeilijk is om kunst compleet objectief te beoordelen toont ook het geval van Aleijadinho, de misvormde Michelangelo uit de Braziliaanse Minas Gerais. Deze gebieden in de binnenlanden kenden in de 18de eeuw een goudzoekerskoorts die een groot aantal migranten uit thuisland Portugal aantrok. De koloniale kerkjes schoten als paddestoelen uit de grond en wie goed met hamer en beitel of penseel wist om te gaan kon een goed loontje vergaren als beeldhouwer of fresco-schilderaar. Slechts zelden ondertekenden deze artiesten hun werk – bij leven vergaarde er geen van de koloniale artiesten, wiens werken ver bij hun Europese voorbeelden achterbleven, enige roem. Een eeuw later echter wist Antônio Francisco Lisboa, of Aleijadinho, de ‘kleine kreupele’, zich aan de vergetelheid te onttrekken.

Dank hiervoor moest uitgaan naar Rodrigo Bretas, een regionaal auteur die Aleijadinho neerzette als hét romantisch archetype, waarbij hij niet schroomde om het schaarse bronmateriaal wat aan te dikken. Aleijadinho was een genie, dat als geen ander bijbelscenes wist vorm te geven, maar niemand zag hem ooit aan het werk. De kunstenaar werkte immer achter een houten scherm van de wereld gescheiden, en niet voor niets. Hij zag er niet uit! Een aandoening had zijn ogen doen opzwellen en zijn mond doen kwijlen. Zijn vingers waren afgevallen en met pijn en moeite had Aleijadinho moeten leren om met zijn stompjes te werken. Schitterende werken waren het. Dat ze gecreëerd waren door iemand die zo door het lot in de maling was genomen maakte ze alleen maar mooier. Zo zie je maar, schoonheid komt van binnen.

In het Brazilië van de 19de eeuw was de vacature van nationaal artistiek genie nog onbezet en Aleijadinho werd tot grote hoogte verheven. Probleem is echter wel dat de man zelf duidelijk een construct is. Bretas baseerde zijn portrettering op regionale folklore – concreet bewijs voor de aandoeningen van de kunstenaar ontbreekt. Daarnaast is er de kunst zelf. Voor de mijnwerker, die niet vaak zijn woon- en werkgebied verliet, kon het werk van de lokale kunstenaar mythische proporties aannemen. De verwende Europese reiziger was minder enthousiast. ‘Hoewel de figuren soms wat smakeloos en disproportioneel zijn, moet je niet vergeten dat de kunstenaar autodidact was en niet kon zien,’ schreef baron Von Eschwege nog begripvol. De Engelse ontdekkingsreiziger Richard Burton vond de werken maar smakeloos en kwalitatief ver van ‘het meest nederige der Italiaanse heiligdommen’.

Aleijadinho is in Brazilië nog steeds onderdeel van de nationale historische canon – velen leren op school over hem als een groot kunstenaar. Als historisch ideaal is de man van wie we eigenlijk niets weten interessant als uiting van een nationaal zelfbeeld, of tenminste zoals de intellegentsia die voor ogen had. Vraag is echter, is de kunst wel echt zo bijzonder, of hebben we hier te maken met een artiest wiens werk ondergeschikt is aan diens verhaal? Over zo’n subjectieve vraag zal de lezer zelf oordelen moeten, te beginnen misschien met de afbeelding boven deze blog, uit het heiligdom te Congonhas welke is opgenomen in de UNESCO-werelderfgoedlijst.

You may also like

Leave a Comment