Een tragisch dansje: The Farewell Waltz (1979) van Milan Kundera

by Déjà Vu

6498418_largeIn The Farewell Waltz laat Milan Kundera opnieuw zien hoe hij de belangrijke thema’s van het leven in één boek kan laten samenkomen. Thema’s als vrijheid, geloof, ethiek, seks, moord en politieke dogma’s verschuilen zich net onder de eerste laag van zwarte komedie die de leidraad vormt van het boek. De lezer wordt gedurende vijf dagen in een klein badplaatsje ter hand genomen. Vervolgens wordt een ongeluk in slow-motion getoond. Deze tragedie wordt echter opgevoerd als een kunstwerk: schoonheid is absoluut essentieel. ‘Whatever aspects of existence the novel discovers, it discovers as the beautiful,’ (Kundera, The Art of the Novel).

Door Charlotte van Rooden  In het boek circuleren acht personages om elkaar heen: een vrouwenjagende trompettist en zijn obsessief jaloerse vrouw; een voormalig politiek gevangene die op het punt staat Tsjechië te verlaten en de mooie dochter van de man die hem verraadde; een gynaecoloog met een heel eigen programma om zijn vrouwelijke patiënten vruchtbaarder te maken en een rijke, ongezonde Amerikaan; een jonge verpleegster die door de trompettist zwanger is geraakt en haar stalkende vriendje, die niets liever wil dan met haar te trouwen.

Bij alle personages vind je tijdens het lezen een tragische waarheid. De dialogen die voorkomen in de roman zijn doorspekt van de vreemdste gedachtesprongen, plannen en verlangens. De persoonlijke geschiedenis van Kundera zit erin verborgen: in alle personages, maar vooral in het personage van Jakub, de voormalig politiek gevangene. Hij voelt zich in de laatste week voor zijn vertrek uit het communistische land opgelucht omdat hij mag vertrekken, maar tegelijkertijd verward door dat vertrek. Kundera vertrok zelf uit zijn geboorteland in 1975 en werd door zijn Tsjechische landgenoten gezien als een verrader.

Kundera benadrukt in zijn romans het samenspel tussen individualisme en verplichtingen ten opzichte van de medemens. Hierin is bijvoorbeeld ook overspel een belangrijk aspect. Een sterke scène in The Farewell Waltz zit meteen in het begin, wanneer de trompettist aan de gynaecoloog probeert uit te leggen dat het juist zijn enorme liefde voor zijn eigen vrouw is, die ervoor zorgt dat hij met veel andere vrouwen het bed deelt. De gynaecoloog drukt hem dan op het hart: ‘The excessive love you bear your wife is not the opposite pole to your insensitivity, it is its source. Because your wife means everything to you, all other women mean nothing to you; in other words, for you they are whores. But this is great blasphemy, great contempt for creatures made by God. My dear friend, that kind of love is heresy.’ In de meeste liefdesbeschrijvingen van Kundera zit een afhankelijkheid van één van de geliefden: geen relatie kan bij hem gelijkwaardig zijn.

Net als in The Unbearable Lightness of Being (1985) grijpt Kundera de aandacht van de lezer op een uiterst effectieve manier. De thema’s die het boek aansnijden, maken het een meesterlijk stuk proza. Het zet je aan het denken. Het kan je wellicht zelfs van gedachten doen veranderen. De onvermijdelijke tragedie waar het boek je naar toe leidt, zal je weerhouden het neer te leggen voor je het uit hebt. Bovendien zorgen de achterliggende omstandigheden van de personages voor een historische waarde. Dit komt vooral naar voren in duistere sfeer van het communistische regime in Tsjechië, al wordt deze niet zo letterlijk naar voren gehaald, maar voert het een leidraad door zijn romans. Het is bijvoorbeeld gruwelijk doch heerlijk hoe in de vruchtbaarheid verhogende behandelingen van Dr Skreta, de gynaecoloog, het communisme heerst. De interacties tussen de personages zullen ten slotte blijven fascineren: zij vormen met z’n achten een spiraal van geluk en ellende. Voor mij voelde het lezen van het boek als het doen van een tragisch dansje.

Charlotte van Rooden

You may also like

Leave a Comment