Formeren kun je leren

by Déjà Vu

formeren

Friso van Nimwegen

Een week geleden ging Nederland naar de stembus. Inmiddels zijn de officiële uitslagen bekend, hebben de weggestemde Kamerleden afscheid genomen en is minister Edith Schippers druk bezig met informeren naar de mogelijkheden voor een nieuwe regering. De komende maanden staan de partijen voor een behoorlijke uitdaging: een kabinet formeren dat stand kan houden tegenover een versplinterde Tweede Kamer. Welke regering er ook uit de formatie komt rollen, het is te hopen dat ze langer stand zal houden dan het kabinet Colijn-V. Dat werd in 1939 al na twee dagen weggestemd.

De directe aanleiding voor de onfortuinlijke formatie van 1939 was de val van het kabinet Colijn-IV. Tien jaar na de beurskrach op Wall Street leed Nederland nog steeds onder de Grote Depressie. Premier Hendrikus Colijn had met zuinig beleid en behoud van de gouden standaard geprobeerd om het schip van staat op de juiste koers te houden, maar de economie vertoonde nog geen duidelijke tekenen van herstel. Ondertussen beleefde Duitsland wel een stormachtige opleving onder het nazibewind, dat bovendien steeds brutaler werd in de internationale politiek.

Na twee jaar te hebben geregeerd kwam de confessionele coalitie van Colijns eigen Anti-Revolutionaire Partij (ARP), de Rooms-Katholieke Staatspartij (RKSP) en de Christelijk-Historische-Unie in een crisis terecht. De Minister van Financiën Jacob Adriaan de Wilde was het niet eens met de plannen van minister Carl Romme van Sociale Zaken om extra te investeren in de bestrijding van werkloosheid onder de jeugd, zonder dat daar bezuinigingen op andere posten tegenover zouden staan. De Wilde legde in mei 1939 zijn functie neer, wat zijn partijleider Colijn met tegenzin moest accepteren. Hij nam zelf de vrijgekomen ministerspost over.

Daarmee was de storm echter nog niet voorbij. De katholiek Romme hield voet bij stuk en weigerde zijn plannen los te laten. Het kabinet kon het niet eens worden over de kwestie en bood op 29 juni 1939 zijn ontslag aan bij koningin Wilhelmina.

De koningin wilde echter niet te lang wachten met het formeren van een nieuwe regering. De Duitsers maakten reuring in Europa en de dreiging van oorlog werd met de dag groter. Ze wees daarom, zonder eerst nieuwe verkiezingen te houden, premier Colijn aan als formateur. Zijn taak was echter schier onmogelijk. In de Tweede Kamer, dat toen nog maar honderd zetels telde, was zijn eigen fractie de derde partij met zeventien zetels. De katholieken, met wie Colijn na het conflict tussen De Wilde en Romme het juist helemaal niet meer kon vinden, waren bijna twee keer zo groot met 31 zetels.

Colijn vatte zijn taak echter serieus op. De koningin had hem aangewezen als formateur, dus zou hij een kabinet formeren. In plaats van zijn ministers te zoeken onder politici en in de Kamerfracties besloot hij buiten het parlement om een kabinet bijeen te rapen. Het resultaat was het kabinet-Colijn V, dat op 25 juli werd beëdigd. Het bestond vooral uit protestante confessionelen en partijloze liberalen en telde zelfs meer liberalen dan dat er op dat moment in de Kamer zetelden. Veel van hen hadden een verleden in het koloniale bestuur van Nederlands-Indië, waar Colijn zelf ook carrière had gemaakt.

Het kersverse kabinet stond echter voor een groot probleem, waarmee Colijn en Wilhelmina schijnbaar geen rekening hadden gehouden: doordat de katholieken geheel buiten de formatie waren gehouden had de nieuwe regering slechts de steun van 29 van de honderd Kamerleden. Met de smoes dat Nederland in groot gevaar verkeerde namen de katholieken geen genoegen. Al op 27 juli werd een motie van wantrouwen van de fractievoorzitter van de RKSP met een meerderheid van 55 stemmen aangenomen. Het kabinet werd gelijk weer demissionair en moest op 10 augustus al plaatsmaken voor De Geer-II. Het was een regelrechte vernedering voor Colijn, maar ook voor Wilhelmina, naar wie het kabinet soms schertsend wordt vernoemd.

Laten we dus hopen dat Rutte en Schippers er de komende tijd niet zo’n potje van maken als Colijn destijds, en dat ze onthouden: een goede formatie is het halve werk.

You may also like

Leave a Comment