Geen Gouden Eeuw zonder Vlaamse barok

by Déjà Vu

Peter Paul Rubens, Christus aan het kruisIn de zeventiende eeuw maakte de Hollandse schilderkunst een enorme bloei door. Gedurende deze culturele en economische Gouden Eeuw was de schilderkunst in De Republiek in vele opzichten verschillend van de kunst elders. Daar zijn we nog trots op. Er kwamen nieuwe genres tot stand zoals stillevens, historiestukken, portretten, landschappen en alledaagse taferelen. Voor het eerst in de geschiedenis liep Holland voorop en zette de toon. De schilderijen uit de Gouden Eeuw zijn de pronkstukken van ons vaderland, die nog altijd in de eregalerij van het Rijksmuseum hangen.

door Eliane Odding Maar het idee dat er in Holland in deze periode een geheel nieuwe manier van schilderen ontstond en dat er nieuwe genres gevormd werden is niet zo simpel als het lijkt. Volgens Katharina van Cauteren, curator bij het Museum van Schone Kunsten in Antwerpen, liepen de Hollanders minder voorop dan we denken. De Gouden Eeuw had volgens haar nooit zo tot bloei kunnen komen zonder de Vlaamse barok. ‘Antwerpen was hét centrum van de beeldcultuur in Europa. Daar kun je niet omheen. Jullie Gouden Eeuw is gebouwd op Vlaamse fundamenten.’

In de zestiende eeuw werden in Europa vooral religieuze werken geschilderd. De meeste schilderijen werden gemaakt in opdracht van de kerk. De bedoeling van deze werken was om zo veel mogelijk mensen aan te spreken en te overtuigen van het ware geloof. Hier hadden de schilders diverse trucs voor. Een voorbeeld is de Maria in het werk van Peter Paul Rubens (1577-1640), ze kijkt je heel direct aan. Maar ook schilderde de kunstenaar de zijde van haar rok zo suggestief dat je de stof bijna kon horen ruisen. Rubens schiep ook een aantal dramatische werken, zoals zijn Christus aan het kruis. Niets in dit schilderij leidt je af van het lijden van Christus. Dat is de kracht van het werk. De details van het schilderij zijn accuraat uitgewerkt. Zo zijn de spijkers waarmee Christus aan het kruis genageld is precies in het midden van zijn handpalmen geslagen, als ze hoger hadden gezeten was het werk anatomisch niet correct geweest. De hand is op een hoger punt namelijk niet sterk genoeg om het gewicht van het hele lichaam te houden.

De kunstenaars van de Vlaamse barok probeerden ook zo realistisch mogelijk te schilderen. Een beroemd voorbeeld zijn de dikke dames op de schilderijen van Rubens. Waar de vrouwen in de schilderijen van eerdere schilders wel geairbrusht lijken, schilderde Rubens de cellulitis op de bovenbenen en de vetrollen op de buik. Op deze manier maakte hij het lichaam herkenbaar, een realistisch beeld waar mensen zich mee konden identificeren.

1395242250_P.P._Rubens___Opvoeding_van_Maria__1630_35_In Antwerpen vond er in de zestiende eeuw nog een grote verandering plaats die zich nergens anders voor had gedaan. Schilders schilderen niet alleen in opdracht maar gaan nu ook eigen werk maken. Niet alles hoefde meer in opdracht gemaakt te worden want er bleek een nieuwe afzetmarkt te zijn: de rijke burgerij. Om werk te maken voor de vrije markt moest je commercieel inzicht hebben. Belangrijk hierbij was dat je een gevarieerd aanbod kon tonen. Steeds meer schilders gingen naast de religieuze werken andere genres ontwikkelen, zoals landschapsschilderingen en portretten. Rijke burgers begonnen met het aanleggen van kunstverzamelingen die virtuositeit moesten uitstralen. Dit werd nu ook van de schilders verwacht.

Vandaag de dag associëren we de verschillende nieuwe genres en het schilderen voor de vrije markt met de Hollandse Gouden Eeuw. Wie zien echter dat deze vernieuwingen binnen de schilderkunst al in de Vlaamse zestiende eeuw plaatsvonden. Dat de Hollandse schilderkunst op een snel tempo de Vlaamse barok opvolgde heeft een logische verklaring. In de laatste decennia van de zestiende eeuw trekken veel schilders van Vlaanderen naar Holland, zij worden namelijk vervolgd om hun calvinistische overtuigingen.

Als we vandaag de dag zeggen dat de hedendaagse beeldcultuur in hoge mate wordt gevormd door Hollywood, dan was Antwerpen het ‘Hollywood van de zestiende eeuw’. De Vlaamse stad zette in de zestiende en zeventiende eeuw de toon voor de schilderkunst van de Hollandse Gouden Eeuw.

Geïnspireerd door de lezing van Katharina van Cauteren bij de opening van de tentoonstelling: Rubens, Van Dyck en Jordaens – de Vlaamsche Barok, van 5 april tot en met 28 september in Rijksmuseum Twenthe.

Eliane Odding

You may also like

Leave a Comment