Helden en schurken: Vasili Zajtsev

by Déjà Vu

zaitsev

Mike sluit deze week de blogrubriek ‘Helden en schurken’ af met een van de mindere goden uit de geschiedenis: de Russische sluipschutter Vasili Zajtsev.

Mike van de Gender

Wat is nu een held? De afgelopen weken hebben vooral bekende namen zich op deze blog als held of schurk laten portretteren. Bekendheid in het westen is echter geen vereiste om een held, of in datzelfde licht een ‘schurk’, te zijn. Zo zijn er genoeg figuren in de geschiedenis die zich een held noemden of waaraan anderen die titel aandroegen, maar die bij de meesten van ons geen enkel belletje laten rinkelen.

Een voorbeeld hiervan zijn de mensen die in de 20ste eeuw de titel Geroj Sovjetskogo Sojuza, ofwel ‘Held van de Sovjet-Unie’ uitgereikt hebben gekregen. Leg de lijst met namen op tafel, en de meeste historici zullen het overgrote deel van de namen niet herkennen. Laat staan wat deze personen gedaan hebben om deze titel te ontvangen. Redelijk logisch, zul je denken. Het is immers een fenomeen van de andere kant van het IJzeren Gordijn. De meeste namen hebben ons destijds nooit bereikt, en als ze dit deden waren het in onze ogen vaker ‘schurken’ dan ‘helden’. Dit is echter niet helemaal waar.

Sommige van deze Sovjethelden zijn wel degelijk van belang voor ons en onze geschiedenis. Toegegeven, hun invloed is stukken minder dan van bijvoorbeeld Napoleon of Hannibal, maar valt desondanks niet te verwaarlozen. Neem nu de meeste van de Sovjet ruimtevaarders of de moordenaar van Trotski. En natuurlijk Vasili Zajtsev, de held van Stalingrad. Met name Zajtsev vormt een mooi voorbeeld. Zijn levensverhaal is een van vele die perfect in het wereldbeeld van de Sovjet-Unie past, maar zijn daden hebben grote gevolgen gehad.

Zajtsev groeide op binnen een arm gezin in de Oeral. Hij zat bij de aanvang van de Tweede Wereldoorlog in Vladivostok en werd met het oprukken van de Duitse linies gerekruteerd en naar Stalingrad getransporteerd om in het leger mee te vechten. Niet lang na aankomst werd zijn complete divisie in een Duitse hinderlaag gelokt en van beide kanten onder vuur genomen. Het was waarschijnlijk in deze situatie, waar man-tegen-man gevechten en hide-and-seek strijd de boventoon voerde, dat zijn bekwaamheid als sluipschutter naar voren kwam. Hij werd overgeplaatst naar een sluipschuttersdivisie en de communistische propagandapers maakte uitgebreid verslag van elke prestatie die hij leverde.

Zajtsev’s legende gaat nog veel verder. Zo zou hij tijdens de hinderlaag in zijn eentje verschillende Duitse officieren gedood hebben. Ook zijn er verhalen van complete frontlinies die enkel door zijn inmenging verschoven, en natuurlijk het befaamde duel met de Duitse sluipschuttersinstructeur König. Zo goed als alle kennis hiervan is echter afkomstig uit de propagandablaadjes en Zajtsev’s eigen biografie.

Dit neemt overigens niet weg dat Zajtsev een grote invloed op de strijd in Stalingrad had. Deze invloed is echter een indirect gevolg van zijn acties. Het slagveld van de Wolgastad was een hel voor elke soldaat. Het moraal aan beide kanten lag erg laag, en de meeste wilden niets liever dan huiswaarts keren. In al deze chaos vormde Zajtsev een baken van hoop. Een gewone soldaat uit een boerengezin, net als de meesten van hen, die niet bij de pakken neerzat maar voor het moederland en de ideologie van het communisme het Duitse kwaad succesvol bestreed. De propagandapers, die het verhaal al snel oppikte, begon met het aandikken en verspreiden van Zajtsev’s prestaties in een poging het moraal op te krikken. En dit lukte.

Veel van zijn daden mogen dan wel legendes zijn, maar helden zoals Zajtsev wisten het moraal van het Rode Leger hoog genoeg te houden om belegeringen uit te zitten en deze zelfs te doorbreken. Natuurlijk waren er meer factoren in het spel, maar de rol van voorbeeldfiguren mag niet onderschat worden.

De vraag is nu natuurlijk of Vasili daadwerkelijk een held genoemd mag worden. Anders dan de meeste hiervoor behandelde ‘helden’ is Vasili een gewone man gebleven. Het was niet de persoon die zozeer als held gezien werd, maar de legende om deze persoon heen. Bovendien had hij deze legende niet zelf gecreëerd, maar werd dit door anderen gedaan om een ‘hoger doel’ na te streven. Dit neemt natuurlijk niet weg dat hij het centrum is van een legende die tot op de dag van vandaag door veel Russen en voormalige Sovjet-landen als een heldenverhaal wordt gezien.

Dit laat maar weer eens zien hoe divers de definitie van een ‘held’ kan zijn. Een held hoeft niet altijd een groots persoon te zijn die de politieke situatie van een gebied voor altijd verandert. Een held kan, net zoals Vasili Zajtsev, onderdeel zijn van een groter geheel dat van bovenaf aangestuurd wordt. Dit is een fenomeen dat we bij de meeste Sovjet ‘helden’ terugvinden, maar veel minder in het Westen. Het benadrukt maar weer eens het verschil in gedachtegoed tussen ons en het communisme. Maar wat voor soort held nu beter is? Tja, daar zullen de meningen waarschijnlijk over verdeeld zijn.

Wil je de vorige blogs in deze rubriek nog eens teruglezen? Kijk onder het kopje ‘Déjà Vu’.

You may also like

Leave a Comment