Van Heuven Goedhart: De meest onbekende BN’er

by Vice-Praeses

De naam Gerrit Jan Van Heuven Goedhart doet helaas bij weinig mensen een belletje rinkelen. Een enkeling zal de naam herkennen van een straatnaambordje, maar daar blijft het vaak bij. En dat terwijl deze Van Heuven Goedhart een grote rol had in de bestrijding van de NSB in de jaren dertig en in het verzet tijdens WOII, hoofdredacteur bij het Parool was en zelfs de eerste Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen bij de Verenigde Naties is geweest. Deze greep uit zijn indrukwekkende prestaties zou waarschijnlijk nog langer zijn geweest als hij niet plotseling op 55-jarige leeftijd was overleden. Alleen al de werkzaamheden van Van Heuven Goedhart in de jaren dertig zijn genoeg om een spannend boek over te schrijven. En omdat de jaren dertig bijna systematisch onderbelicht blijven in het onderzoek naar onze vaderlandse geschiedenis, hierbij een kleine inleiding.

Zoals we allemaal weten, waren de jaren dertig niet bepaald rooskleurig. Er was onrust in Europa door de acties van Mussolini, Franco en Hitler, een grote economische crisis en de kabinetten van soms wel vijf partijen (!) moesten op zoveel punten toegeven dat ze vervreemden van hun kiezers. Er heerste grote ontevredenheid en hierdoor ontstond kritiek op de werking van de democratie. Sommige kiezers werden hierdoor naar de NSB gedreven, die handig op deze gevoelens inspeelde. Anderen, zoals Van Heuven Goedhart, vonden dat het democratische systeem moest worden aangepast.

Toen Van Heuven Goedhart in 1933 hoofdredacteur van het Utrechts Nieuwsblad werd, kreeg hij een platform waar hij zijn mening kon laten horen. In Utrecht stond het hoofdkantoor van de NSB en de strijd tussen voor- en tegenstanders van de NSB werd hier op het scherp van de snede gevoerd. Rond de verkiezingen van 1937 zorgden volgens tijdgenoten o.a. de scherpe artikelen van Van Heuven Goedhart voor de  nederlaag van de NSB. Rond de verkiezingen van 1939 was de NSB geen grote partij meer, maar volgens Van Heuven Goedhart was het erop of eronder. Als ze die verkiezingen ook zouden verliezen, zou het einde van de partij in zicht zijn. Hij ging de NSB dus nog actiever bestrijden. Dit deed hij in zijn eigen krant, met een stroom aan artikelen die de NSB zwart maakten en de lezer duidelijk maakten hoe waardevol de democratie is. Daarnaast richtte hij de Blaasbalg op, een krantje met een oplage van één miljoen, dat vijf keer door Nederland werd verspreid. Het stond vol met spotprenten, gedichten van o.a. Annie M.G. Schmidt en artikelen die de NSB bespotten en voor de democratie pleitten. De NSB vond de Blaasbalg op zijn zacht gezegd niet leuk. Van Heuven Goedhart werd dan ook drie keer aangeklaagd en in hun eigen weekblad Volk en Vaderland werd de ‘opperblaasbalger’ veel beschreven en zelfs bedreigd.

De uitslagen van de verkiezingen werden na de maandenlange strijd vol spanning afgewacht. Toen bekend werd dat de NSB veel zetels had verloren, kopte het Utrechts Nieuwsblad opgelucht ´De NSB verspeelt 23 van haar 44 zetels! Zelfs positie van 1937 niet behouden´. Mussert, de leider van de NSB, zei op de eerstvolgende landelijke bijeenkomst van de NSB dat het volk door terreur en leugens bij hen werd weggehouden en riep zijn leden op om door te zetten, zo nodig met inzet van hun leven. Het leek erop dat hij strijdend ten onder wilde gaan. Dat was dus de situatie in 1939: de tegenstanders dachten dat het restje dat nog van de NSB over was, bij de volgende verkiezingen zou  worden weggevaagd. De missie van de tegenstanders van de NSB en Van Heuven Goedhart was geslaagd. Helaas zorgde de inval van Duitsland het volgende jaar ervoor dat de geschiedenis heel anders verliep. Maar dit doet niets af van het werk van Van Heuven Goedhart. Het wordt de hoogste tijd dat het belletje bij het horen van zijn naam meteen gaat rinkelen. Dus bij deze: spread the word!

Veerle Beurze

You may also like