De vrije wil is dood!

free will bus

Bruno le Griep

Friedrich Nietzsche is niet meer onder ons, maar zijn ideeën, vereeuwigd in schrift, zullen menig academicus blijven bewegen tot wetenschappelijk discours. De Duitse filosoof was met diens uitspraak “God is Dood!” wellicht niet origineel, invloedrijk was hij zeker. Niets is pijnlijker voor de menselijke geest dan een filosofische openbaring die rechtstreeks indruist tegen datgene wat daarvoor de enige zekerheid was. Zo’n invloedrijke filosofische conclusie lijkt wederom in het verschiet te liggen. Alhoewel de filosofische discussies zo talrijk zijn als het zand der zee, is er één die de kroon der relevantie spant: de discussie over het bestaan van de vrije wil.

De discussie over de vrije wil vindt al eeuwen plaats. Zo hebben Benedictus de Spinoza (1632-1677) en Johannes Calvijn (1509-1564) zich uiterst sceptisch, en zelfs ontkennend, uitgelaten over het bestaan van de vrije wil. Deze vrije wil wordt dan gedefinieerd als: ‘het vermogen om vrij te beslissen wat we doen, waarom en hoe.’ Met een vrije wil kies je welke actie je onderneemt. Opmerkelijk is dat de filosofische overtuiging zowel wordt gedragen door de atheïst als wel de reformist, een ongebruikelijk fenomeen.

De knappe koppen van weleer hadden niet heel veel meer dan ‘de rede’ om dit mysterie te ontrafelen, wij wel. Breinbeelden bewijzen dat capaciteiten die theologen en filosofen ooit aan een ziel of geest toeschreven, niet meer zijn dan de uitkomst van biochemische breinprocessen. Dit heeft verstrekkende gevolgen; onze bewuste beslissingen gaan immers terug op de onbewuste processen waar we geen controle over hebben. Wij worden dan als het ware een speelbal van de causale netwerken waarin wij ons bevinden. Het ‘nature-nurturedebat’ sluit hier goed bij aan. Volgens deze theorie, die wordt gehanteerd in psycho-, socio- en criminologische kringen, wordt het handelen bepaald door het genetische materiaal waarmee het individu geboren wordt en de invloed van diens omgeving. Op geen van beide heeft de persoon in kwestie enige invloed kunnen uitoefenen.

Een verklaringskader zoals hierboven is geschetst, leidt tot discussie over de alternatieve keuzemogelijkheden: beschikt het individu wel over alternatieve keuzemogelijkheden, of is hij voorbestemd om één specifiek pad te bewandelen? Zo formuleerde de Franse wiskundige en astronoom Pierre-Simon Laplace (1749-1827) het als volgt:

“Als er een verstand zou bestaan dat in staat zou zijn alle krachten die de natuur beheersen te omvatten en tevens de toestand waarin elk wezen uit de natuur zich op één gegeven ogenblik bevindt, als dat verstand verder voldoende groot zou zijn om al deze gegevens aan analyse te onderwerpen, dan zou hij één enkele formule kunnen opstellen die tegelijk de beweging van de grootste lichamen van het universum en de kleinste atomen zou omvatten. Voor dit verstand zou niets onzeker zijn, en zowel het verleden als de toekomst zouden voor zijn ogen open liggen.”

Zo komt het handelen van de mensen in een deterministisch perspectief te staan. Deterministisch is uiteraard niet hetzelfde als voorspelbaarheid. Zoals de moraalfilosoof Jan Verplaetse al stelde: “Een wereld kan zo complex in elkaar steken en ons kenvermogen kan zo beperkt zijn, dat de toekomst volkomen onvoorspelbaar is, maar niettemin volkomen deterministisch.” De vrije wil is ongetwijfeld in het geding. Toch heeft de geschiedenis van de wijsbegeerte genoeg ‘onafhankelijke puntenzetters’ geproduceerd om de vrije wil te redden. Denk aan Plato’s ziel, Aristoteles’ onbewogen beweger, Kants transcendentale ik en natuurlijk Descartes’ dwarsliggende dualistische dogma. Het probleem van deze verweren is echter dat ze niet via empirische methoden te bewijzen zijn. De kans dat zij ooit geconformeerd zullen worden lijkt mij dan ook te verwaarlozen. Breinwetenschappers blijven daarentegen nieuwe ontdekkingen doen die de causale netwerken  juist meer gestalte geven. De dood van de vrije wil zal niet lang meer op zich laten wachten.

Dat dit een louter filosofische aangelegenheid blijft is uitgesloten. Als wij ons realiseren dat wij niet vrij zijn om zelf te beslissen over hoe wij ons leven inrichten – maar onze besluiten in plaats daarvan een manifestatie zijn van onze biochemische breinprocessen – dan zal dat grote maatschappelijke veranderingen teweegbrengen. Is het dan nog wel rechtvaardig om iemand verantwoordelijk te houden voor zijn, of haar, acties? Onze bewuste beslissingen komen immers voort uit de onbewuste processen waarover we geen controle hebben. Op de fata morgana van de vrije wil is ons juridische stelsel gebouwd. Zodra de één verdwijnt, zal voor de ander een nieuw fundament moeten worden gelegd. Daar ligt de relevantie van deze discussie; niet zo zeer de conclusie, maar de gevolgen van de acceptatie daarvan. Misschien is het wel handig als de conclusie wordt genegeerd, om zo de bestaande systemen intact te houden en maatschappelijke ontwrichting te voorkomen. Dat betekent dat een moord moet worden verdoezeld, de moord op de vrije wil.

1 Responses to De vrije wil is dood!

  1. Levitra Filmtabletten 10 Mg [url=http://viacheap.com]viagra[/url] Will Propecia Regrow Hair

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *